İş kazalarının nedenleri, genel olarak kabul edilen bir görüşe göre; güvensiz durum, güvensiz hareket ve güvenlik kontrolünün diğer bir deyiş ile güvenli denetimlerinin eksikliğidir.
Bazı kişi veya kuruluşlar bu denetimleri devletin yeterince yapmadığından dolayı her yıl ülkemizde binin üzerinde işçinin (iş kazasından) yaşamını yitirdiğini, ikibinden fazla kişinin de sakat kaldığını (SGK istatistiklerine dayanarak) ifade etmektedir.
Gerçekten devlet bu denetimleri yeterince yapsa idi (!) bu kazalar önlenebilir miydi? Devletin böyle bir sorumluluk ve görevi var mı?
İş Kanunu’nun 91. maddesine göre:” Devlet, çalışma hayatı ile ilgili mevzuatın uygulanmasını izler, denetler ve teftiş eder. Bu görev Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı ihtiyaca yetecek sayı ve özellikte teftiş ve denetlemeye yetkili iş müfettişlerince yapılır” .
Demek ki devletin birinci derecede sorumluluk ve görevi var. Eski bir iş güvenliği müfettişi olarak, devletin bu fonksiyonunu yerine getirmeye çalıştığını biliyoruz . Ancak burada anahtar tümce “ihtiyaca yetecek sayı ve özellikte” iş müfettişinin olup olmamasıdır. İş kanunu kapsamında açılan işyerlerinin sayısı ile, mevcut iş müfettişlerinin sayısı, ya da iş müfettişlerinin her bir iş yerini ne kadar sürede bir denetledikleri kıyaslandığında sayının ihtiyaca yetip yetmediği açığa çıkacaktır.
Bizim deneyim ve görüşümüze göre iş müfettişlerinin sayısı yetersizdir. Ayrıca denetim sırasında iş güvenliği açısından kullandıkları “çalışma hayatı ile ilgili mevzuat” konusunda da sanki bir sıkıntı vardır.
İş müfettişlerinin iş yerlerinde yaptıkları denetimler nedeniyle düzenledikleri raporlarda, buldukları eksikliklere yasal dayanak/gerekçe olarak “çoğu kez” 1475 sayılı (eski) iş kanununa göre çıkartılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ile Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzüğü’nün maddelerini göstermektedirler. Oysa bazı Yargıtay hakimleri; 2003 yılında çıkan 4857 sayılı yeni İş Kanunu’na göre kırk civarında iş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili yönetmeliklerin yayınlanmasından sonra anılan tüzüklerin ortadan kalktığını ifade etmektedirler.
İş güvenliği ile ilgili yürürlükteki yönetmelikler “risk değerlendirmesi yapılacak”, “patlamadan korunma dokümanı hazırlanacak” gibi çok genel hükümleri kapsamaktadır.
Bu durumda yeni mevzuat ya gereksinimleri tam olarak karşılayamamakta, ya da iş müfettişleri (ve aynı zamanda işyerlerindeki iş güvenliği uzmanları) uygulamada çok yararlandıkları eski tüzükleri terk edememektedir.
Çıkarılabilecek sonuç; söz konusu olan tüzükler, duyulan ihtiyacı karşılamak için, yeni iş kanununa göre gözden geçirilerek, edinilen deneyimlerin de ışığında, yeniden yayınlanması veya yönetmelikler haline getirilmesi uygun olmaz mı?
Aynı yasanın 77. maddesi; İşverenler(i) [işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlar] işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uyulup uyulmadığını denetlemek(le) zorunlu tutmuştur. İşverenler bu denetim fonksiyonunu nasıl yerine getirecek? Burada tam bir açıklık yoktur. Devamlı olarak en az elli işçi çalıştırılan, sanayiden sayılan, işyerlerinde alınması gereken iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin belirlenmesi ve uygulanmasının izlenmesi, iş kazası ve meslek hastalıklarının önlenmesi için işverenler iş güvenliği uzman(lar)ı görevlendirmek, ayrıca İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (İSİG K) oluşturmak zorundadır. Bu kurulun görev ve yetkilerinden biri de “İşyerinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin tehlikeleri ve önlemleri değerlendirmek, tedbirleri belirlemek, işveren veya işveren vekiline bildirimde bulunmak” tır.
Anlaşılacağı üzere devlet adına yapılan denetimlerle birlikte ve daha da önemli olarak işyerlerinin kendi (uzman veya kurulanınca) kendilerini denetleme yükümlülükleri vardır.
İşverenler iş sağlığı ve güvenliği kontrollerini nasıl yerine getirebilir?
Yasal olarak (eğer işyerinde varsa) iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve İSİG Kurulu bu görevi yerine getirmelidir.
Ayrıca OHSAS 18001 gibi iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin ön gördüğü iç tetkikler yapılabilir. Elliden az işçi çalıştıran işyerlerinde bile uygulanabilecek İç tetkiklere / denetimlere örnek olabilecek bir öneri burada “çalışma ortamı” okuyucuları ile paylaşılmıştır (Bakınız KUTU-1 ve 2).
.
KUTU-1
Elliden Az İşçi Çalıştıran İşyerlerinde Uygulanabilecek
İç Denetim Örneği
1. İşyeri geneli, üretim süreçlerine veya işyeri bölümlerine göre bölgelere (ör: 8 bölgeye) ayrılabilir. Her bölgeye ada bir denetleme yapılabilir. Bu bölgeler ve içerdiği üniteler aşağıda belirtildiği gibi olabilir.
Üretim/imalat departmanı : (makine sahaları, çatılar, yardımcı üniteler, üretim atölyeleri, chiller,).
Yardımcı Tesis Üniteleri: (Jeneratör, trafo hariç tamamı) + Bakım enerji ofisleri dahil.
İdari Bina, Sosyal Bina: Koruma binası, sosyal bina çatısı, mutfak asansörü, LPG odası , iş güvenliği ve elektrik mühendisi ofisleri dahil.
Mekanik Atölyeler : (Zemin, 1. ve 3.kat) Yük asansörü, ofis klimaları, yağ depolama çatısı, idari bina.
Açık Sahalar: (Fb. İçi yollar, yeşil ve mıcır alanlar, kuzey saha)
Açık ambar sahası, barakalar, yüklenici- altişveren atölyeleri, kimyasal atık depolama sahası, yangın eğitim sahası dahil.
Elektrik Ve Enstrüman Atölyeleri : (Motor kontrol odaları, UPS, trafo, jeneratörler, tahrik odaları, idari bina telefon santral odası)
Ambarlar / Laboratuvarlar : (Hammadde, mamül madde, yedek parça, akü şarj ve palet stok sahası, İşyeri ambarı, açık ambar)
Kimyasal Maddeler Depolama Sahası : Çatılar, asansör, dow kondens odası dahil.
Turlar SALI ve CUMA günleri saat 14:00’de başla(yabili)r.
Zamanlama ve denetleme gruplarını içeren tur listeleri iş güvenliği ofisince önceden yayınlanabilir.
Minimum denetleme grubu üyeleri şöyle oluşabilir:
Denetleyiciler : 1 kişi denetleyici ( Ör: Uzman/Mühendis)
1 kişi operatör veya teknisyen (denetleyici ile aynı sahadan gelecek)
1 kişi iş güvenliği ofisinden
Denetlenenler: 2 kişi sahadan V.amiri ve operatör
Bu durumda denetleyiciler; denetleyiciler grubunda görev alacak operatör veya teknisyenleri seçip denetlemeye katmalıdır..
Denetleme sırasında bulunan maddeler bir forma yazılabilir. Sonra saha tarafından müdürlere ve iş güvenliği ofisine dağıtımı yapılabilir.
Özet olarak: Bulunan güvensiz davranışlar “A” kodu altında, güvensiz şartlar “B” kodu altında yazılır. Sonra bu maddeler hesaplanarak zaman içinde sahaların iş güvenliği açısından gösterge rakamları oluşturulur.
Örnek : gözlem sonrası x sahasında 1 adet güvensiz davranış, 4 adet güvensiz durum tespit edildiği varsayılırsa ve bu sahada normalde 5 kişi çalışıyorsa:
Bulunan A maddesi sayısı 1
A göstergesi = …………………………………….. .. x 100 = ………x100= 20
Sahada çalışan sayısı 5
Bulunan B maddesi sayısı 4
B göstergesi = ……………………………………….. x 100 = ………. X 100=80
Sahada çalışan sayısı 5
Sonuç olarak bu turda X sahasının A kodu göstergesi yirmi, B kodu göstergesi 80 dir.
Gözlem esnasında dikkat edilecek konulardan örnek maddeleri aşağıda belirtildiği gibi olabilir.
Gurubun kararı ile tespit edilen maddelerin iyileştirilmesi ilgili sahanın sorumluluğunda olmalıdır. Saha yazacağı iş kağıdı veya proje istek formu ile işin yapılmasını sağlamalıdır.
Eksik maddelerin raporlanması iş güvenliği ofisince iş sağlığı ve güvenliği kurulu’nun (İSİG K) aylık toplantısında yapılabilir.
Tartışma nedeni konular yine İSİG kurulu toplantısında konuşulup karara bağlanabilir.
En önemlisi denetlemelerin amacı HİÇ BİR ZAMAN suçlu aramak, veya kişileri ayıplamak olmayıp sürekli iyileştirmeyi sağlayıp işyeri’ne katkıda bulunmak olmalıdır.
Kod A Güvensiz Davranışlar
Kişisel Koruyucu Donanımların Yanlış Kullanılması
emniyet kemersiz bir boru köprüsü üzerinde/içinde çalışmak
kulak koruyucusu gerektiren bir sahada kulaklıksız çalışmak
belirlenmiş sahalarda baretsiz / güvenlik gözlüksüz / iş güvenliği ayakkabısız çalışmak
koruyucu donanımları giymeden hortumları / flanşları takmak / sökmek
vanaları eldiven / monogogle tipi göz koruyucusu giymeden açmak / kapatmak
taşlama sırasında (taşlama) güvenlik gözlüğü ve yüz siperi giymemek
kaynak yaparken göz koruması sağlamamak
paletleri eldivensiz taşlamak
kimyasallarla çalışırken MGBF’da belirtilen eldiven, sızdırmaz gözlük, tulum, maske vb. giymemek.
İskelelerin, Merdivenlerin vb. Güvensiz Kullanımları
tamamlanmamış iskele üzerinde çalışmak (örn: korkuluksuz, eksik tahtalar)
tekerlekli bir iskele üzerinde tekerleklerini kilitlemeden çalışmak
iskeleyi güvenceye almadan üzerinde çalışmak
düz merdiveni bağlamadan üzerinde çalışmak.
sandalye veya diğer dengesiz cisimler üzerine çıkmak
diğer
İş Güvenliği Kurallarına / Prosedürlerine Uymamak veya Bunları Yanlış Uygulamak
tehlike etiketi tam doldurulmamış / yanlış doldurulmuş
kilitle, etiketle, emniyete al ve dene (EKED / LOTO) prosedürü uygulanmıyor / yanlış uygulanıyor.
çalışma izin formu doldurulmamış / yanlış doldurulmuş
tanklara / kapalı yerlere giriş prosedürü uygulanmıyor / yanlış uygulanıyor
barikatlama uygulanmıyor / yanlış uygulanıyor
yangından korunma prosedürleri uygulanmıyor / yanlış uygulanıyor
saha kuralları uygulanmıyor / yanlış uygulanıyor .

Aletlerin Güvensiz / Yanlış Kullanılması
tornavidayı boru anahtarı veya levye gibi kullanmak
boru anahtarını çekiç gibi kullanmak
taş motoru ile aluminyum taşlamak
taş motorunun yanını kullanarak taşlama yapmak
koruyucu ekipmanları çıkarılmış aletleri kullanmak
Hatalı Ekipmanların Kullanılması
hasarlı aletlerle çalışmak
hatalı, kontrol edilmemiş merdiven, sapan, elektrikli alet, emniyet kemeri vb. kullanmak
topraklanmamış veya kötü topraklanmış elektrikli aletlerle çalışmak
diğer
Saha İçinde Trafik Kurallarına Uymama
forklift’in yükü üzerinde durmak veya oturmak
forklift’e yolcu olarak binmek
forklift’in yükünün altında durmak
hareket halindeki forklift’in ışıklı ve sesli sirenlerinin çalışmaması
forklift’e inip – binerken atlamak
Endüstriyel Hijyene Aykırı Davranışlar
Diğer
sigara içmeye ayrılmış sahaların dışında sigara içmek
koşmak
bağırmak
el ve eşek şakası yapmak
vb.
Kod B Güvensiz Şartlar
Düşebilecek Nesneler
bağlanmamış merdivenler
yüksekteki düşebilecek malzemeler
bağlanmamış gaz tüpleri
dik yerleştirilmiş paletler
ankarajlanmamış iskele
duvara yaslanmış, düşebilecek, tahta veya metal plakalar
düzgün yerleştirilmemiş hortum ve kablolar
hasarlı boru köprüleri
duvara monte edilmemiş ya da ağırlıkla sabitleştirilmemiş dolaplar vb.,
stopersiz çekmeceler
stopersiz kaldırma ekipmanları kapaksız zincir makarası
Düşme, Takılmaya vb. Yol Açabilecek Durumlar
ikaz işareti olmadan yerde yatan hortumlar, kablolar
yerdeki aletler
yerde su, yağ, iplik veya diğer sıvılar (ikaz işaretsiz)
aynı seviyede olmayan yerler / yürüme yolları
yerdeki kalkmış kapaklar / plakalar
barikatlanmamış ya da eksik barikatlanmış sahalar
bloke edilmiş yürüme yolları
buzlanmış yürüme yolları
Güvensiz / Hatalı Depolama
çok yüksek depolanmış malzemeler
sprinkler (tavan altı basınçlı yağmurlama) kafalarına çok yakın (90 cm’den az)depolanmış malzemeler
depolanmış malzemeler arasında yeterli alan bırakılmaması
duvara bitişik depolanmış malzeme
hasarlı paletler üzerinde depolanmış malzeme
dengesiz depolanmış malzeme
1,5 m metreden yüksek dolaplar vb. üzerine konulmuş malzeme
uygun olmayan konteynerlere konulmuş kimyasallar
sivri uçlu makaslar, bıçaklar
yerde yatan merdivenler
kişisel koruyucu donanımların düzgün depolanmaması
aletlerin güvensiz depolanması
takoz konulmamış treylerler, çekiciler vb.,
Yangına Sebep Olabilecek Durumlar
kötü veya eksik topraklama
ZONE 1 sahalarda kötü topraklanmış elektrikli ekipmanlar
kısa devre olasılığı
kaynak veya kesme işlemi sırasında yetersiz önlem
ZONE 1 sahalarında uygun olmayan veya hasarlı aydınlatma ekipmanları
çöplerde sigara izmaritleri / izmarit kutularında kağıt
Ex- prof sahalarda uygun olmayan ekipmanlar
5. Bloke Edilmiş Güvenlik Ekipmanları / Yürüme yolları
– tamamen veya kısmen bloke edilmiş
6. Hasarlı Aletler / Malzeme
– hasarlı çekiç başı / çekiç sap
– kırılmış / hasarlı tornavida sapı
– buhar kaçağı veya diğer kaçaklar
– hasarlı sapan, emniyet kemeri
7. Sahada Güvensiz Trafik Durumları
– bloke edilmiş girişler veya çıkışlar
– el freni çekilmemiş ve kontak anahtarı üzerinde bulunan boş araçlar
– karlı ve buzlu havalarda yeterli önlem alınmaması
– yol bloke olmuşsa, yetersiz barikatlama
8. Endüstriyel Hijyen Kurlarına Aykırı Şartlar
9. Elektrikle İlgili Tehlikeler
10. Diğer